As aventuras do Capitán Gosende: crónica do 2016

 Boa noite, compañeiras e compañeiros:

 

Reunímonos un ano máis para celebrar, como de costume, a cea de Nadal. Desta vez tocou papar unha gorentosa galiña ó sal e, de sobremesa, leite fritido, que Manolo, Sara e Lorena nos prepararon.

Paso a relatarvos os acontecementos desta xeira. Comezamos o ano co noso “comandante” e guía recollendo, nun Teatro Principal ateigado, o premio Cidade de Pontevedra o 20 de xaneiro, día de San Sebastián, santo padroeiro de Pontevedra. Cómpre dicir que foi a proposta de Vaipolorío, asociación irmá, firme e incansable gardiá e valedora do río dos Gafos, coa que Carlos ten colaborado: véxase Andar primeiro de río (2009) e O río da memoria (2014), as súas obras literarias de achega á causa.

 

Facendo honra ao noso lema “Chova, neve ou vente, Capitán Gosende”, o domingo 15 de febreiro, día de neve e invernía, parte da tropa puxemos rumbo ó monte do Seixo e, destemidos, desfrutamos da neve, do vento e da néboa no entorno máxico de Portalén.

 

Días despois, o xacemento arqueolóxico dos Castelos tivo a visita de Galovart, quen, acompañado do “comando Limeres”, admirou a grandiosidade dos gravados.

Mais non todo foron boas noticias, como xa estamos acostumados. Un 23-F, coincidindo coa data do golpe de Estado de Tejero, Cubela, Balseiros e Feijoo anunciaron por sorpresa a fusión dos concellos de Cotobade e Cerdedo. Permitídeme a licenza, pero a min a foto lembroume ó trío das Azores. Comezou entón o proceso de delirante fusión, ou confusión, ou infusión: a verdade que non sei moi ben que carallo é. Só unhas poucas persoas valentes e dignas se levantaron e protestaron ante esta aldraxe sen pés nin cabeza, premeditada nas poltronas.

O 1 de abril o colectivo Capitán Gosende cumpriu o seu cuarto ano de existencia. Quero resaltar a cantidade de actividades e feitos que se realizaron neste tempo.

Voltemos ás aventuras e ós descubrimentos. O 24 de abril atopamos no Outeiro da Cruz, monte da Penancha, Caroi, o gravado rupestre número 24 da nosa tropa, o primeiro no concello de Cotobade.

 

En maio andamos á procura do agocho do Outeiro das Aveas polas ribeiras do regueiro do Porto a Cadoiro, onde acabamos gozando do fermosísimo salto de auga que lle da nome, e dunha saramaganta que se deixou ver. Que se saiba, o Outeiro das Aveas foi acubillo tras o golpe de Estado de 1936 dos irmáns Bugallo Valiñas e de Francisco Varela Garrido, “Pancho Varela”, avó do noso Fernando Salgado.

 

Despedimos ó “Comando Limeres” nunha cea memorable con chourizos fritidos en cociña económica (parodia do programa de televisión “Pesadilla en la cocina” incluída), outros manxares e licor café “Do Paisano”. Unha pena que se visen obrigados a marchar dun lugar ó que achegaron aire fresco e vida, pero xa se sabe que Silvestre e compañía só queren xente que lles siga a corda. “El que se mueva, no sale en la foto”.

 

O 21 de maio tivo lugar un dos acontecementos máis destacados para min desde que comezamos a andaina de Capitán Gosende. Estou a falar da descuberta no Lagharto do arcón de Antonio Sueiro Cadavide, cheo de documentos, cartas, fotos e mesmo un ronco de gaita. Antonio Sueiro, ou Antonio do Lagharto, home polifacético, foi alcalde republicano de Cerdedo, canteiro, e gaiteiro. Emigrou ós Estados Unidos de América nos anos 20 do século pasado, concretamente a Crockett, no estado de California. Non me fago idea do duro que debeu ser chegar a un país estraño coa dificuldade engadida da barreira idiomática. Ao ver todo aquilo, automaticamente veume á mente a miña tía Teresa e o meu tío Arturo, o señor Nieto, o señor Benigno, Manuel de Olaia, Marcelino Campos e outros caroianos que tamén emigraron aos Estados Unidos, principalmente para traballar nas acerías de Gary, Indiana.

O verán foi propicio para a descuberta de gravados rupestres. Figueiroa, O Vieiro, Coto Laceiras, monte de Pedre: suma e segue. Mentres, tamén fomos calcando e fotografando os petróglifos xa atopados con vistas a unha próxima publicación.

 

Participamos na homenaxe que o 13 de agosto se lles rende na Ponte do Barco a Segundino Bugallo Iglesias e a Francisco Arca Valiñas, canteiros cenetistas cerdedeses, asasinados neste lugar o 13 de agosto de 1936. Non esquecemos, é de xustiza.

 

Nun solleiro e caloroso sábado de finais de agosto, visitamos o comando Limeres no seu novo lugar de morada, Sistín do Mato, nas terras da Ribeira Sacra.

No mes de setembro andamos a cen. Para comezar, o 10 de setembro, o Seixo, a nosa Montaña Máxica, recibiu neboento a dous milleiros de romeiros, xente boa e xenerosa, que participaron na Romaxe de Irimia, cumprindo neste ano a súa trixésimo novena edición. A contorna da Santa Mariña foi o lugar elixido para a celebración.

 

Lamentamos o pasamento de Constantino González Penas, profesor, etnógrafo e filántropo de Soutelo de Montes, fundador e impulsor do CETMO xunto coa súa familia, sendo o seu primeiro presidente.

Para seguir coas desgrazas, contamos coa desfeita da “rotonda” do Vichocuntín Vello.

 

“A rotonda de Vichocuntín”  (versión de “Yellow submarine”)

A rotonda de Vichocuntín

Éche moi ruín, éche moi ruín

A rotonda de Vichocuntín

Éche moi ruín, éche moi ruín.

 

Os días 24 e 25 de setembro Cerdedo acolleu as Olimpiadas Populares Galegas do 2016. Membros de Capitán Gosende participamos na proba dos 5.000 metros. A verdade que iamos á proba das pistas pero, como é costume nesta tropa, os plans nunca son como se espera. “Hannibal” Smith estaría orgulloso de nós.

 

En outubro Carlos presentou na pontevedresa Casa das Campás o seu último libro, “Así aprenderán a non ter ideas. Agrarismo, caciquismo e República en Cerdedo”. Un exercicio de memoria e reivindicación, en palabras do propio autor, “do Cerdedo digno, xeneroso e rebelde de comezos do século XX, o Cerdedo que puido ser, e que, por desgraza, nos furtaron”.

A noite do 31 de outubro celebramos a sexta edición do roteiro da Pantalla, acontecemento memorable no que este ano escenificamos o enterro do defunto concello de Cerdedo. A comitiva fúnebre saíu da Praza da República (ou da Igrexa) e percorreu A Torrente, a ponte e capela de Santo Antonio, a costa do Salgueiral, Lourido, parada na capela de Santa Catarina, congostra ata a Revolta e retorno a Cerdedo polo Santo Antonio e A Torrente, terminando na Praza do Concello. Púxolle o colofón o glorioso: “Vamos, vamos, que aquí no hay nada que ver!”. A seguir, na Florinda, cea e contos de medo ata ben entrada a madrugada.

 

O xoves 1 de decembro acollemos na Casa das Campás a presentación do libro de Santos Cabanas, “Novas do exterior: 63.000 quilómetros de viaxes á cadea”. Contounos a dura experiencia del e da súa compañeira Victoria nas visitas ó seu fillo Antón, detido e encarcerado por pertenza a Resistencia Galega. Resaltar a censura mediática contra os actos de presentación deste libro.

 

O 10 de decembro inaugurouse o “Campo das Laudas” na Fontedorraca, As Raposeiras, Meilide, Cerdedo, Terra de Montes, Galicia, Europa, Planeta Terra. A primeira lauda está dedicada á memoria de Otero Espasandín, intelectual e poeta de Castro, que morrreu exiliado nos Estados Unidos de América. Virán outras laudas para homenaxear a outros cerdedeses esquecidos. Á noitiña, convidados polos compañeiros de Vagalumes, presentouse na Estrada o libro de Carlos.

 

Despedimos o ano este martes cun novo gravado rupestre, o número trinta no noso fardel, que demos en chamar Alto do Monte III, no monte de Deán, preto do Outeiro do Mestre e de Castrodiz. En total, levamos atopados 24 petróglifos en Cerdedo, 4 na Estrada, 1 en Forcarei e 1 en Cotobade.

 

Pero o mellor de todo desta andaina de Capitán Gosende son as risas entre compañeiros, os domingos no monte, os mércores na “oficina”, a amizade, as descubertas de gravados rupestres, as expedicións e mil cousas máis que fan que me sinta orgulloso de pertencer a este colectivo.

 

“O Embigo do Becho”  (versión de “La Puerta de Alcalá”)

Hai que ir alá, hai que ir alá

Hai que ir alá, hai que ir alá

Hai que ir alá,

Ti viches cómo está?

 

Hai que ir alá, hai que ir alá

Hai que ir alá, hai que ir alá

Hai que ir alá,

Ti viches cómo está?

 

Aí está, aí está, vendo pasar o tempo

O Embigo do Becho

 

Mírao, mírao, mírao, mírao, mírao,

O Embigo do Becho

 

Mírao, mírao, mírao, mírao, mírao,

O Embigo do Becho

 

E aí está, aí está, vendo pasar o tempo

O Embigo do Becho

*Versión revisada do texto lido na sobremesa da cea celebrada o xoves día 29 de Decembro de 2016 no Restaurante “O Meu Lar”, Cerdedo. Publicado na web Tabeiros Montes (Portal cultural de Tabeirós-Terra de Montes)  o 13 de Abril de 2022.

Os costumes da festa do Santo Antonio de Caroi

Ligazón ao artigo en Pontevedra Viva (18 - 1 - 2013):


http://pontevedraviva.com/opinion/202/pontevedra-costumes-festa-santo-antonio-caroi-manuel-fortes/


Artigo de Diario de Pontevedra (20 - 1 - 2013):

Capitán Gosende visita á Veigha dos Muíños

O pasado domingo día 23 de decembro os membros de Capitán Gosende Carlos Solla, Pedro Peón, Nacho Grande e eu (Manuel Fortes) visitamos pola tarde a Veigha dos Muíños, na parroquia de San Xoán de Cerdedo, concello de Cerdedo.

Despois de primeiro tomarlle algo e botar unha parrafada, dirixímonos ata a Ponte Valoutas, sobre o río Lérez. Deixamos os coches alí perto, e a pé seguimos polo camiño que vai paralelo ao río pola súa marxe esquerda: vai o río vigoroso, con moita forza, crecido pola invernía (nas marxes apreciamos o nivel que acadou a enchente, provocada probablemente polas choivas asociadas á borrasca Nicki hai uns 10 días. O río botou por fóra uns dous metros aproximadamente por riba do nivel). O camiño é lamacento, con moita auga das choivas do inverno, e discorre baixo un xeitoso bosque de ribeira, espido, nu, sen follas que lle abriguen.. o camiñar é reparador, escoitando os paxaros e o río rumoroso cun estrondoso fluír.

Máis adiante o camiño chega á Veigha dos Muíños, e o que era bosque pasa a ser unha chaira extensa na beira do río, dunha cor verde vizosa, que lle da a herba dos seus prados. A Veigha dos Muíños aparece xa citada no Catastro de La Ensenada, do ano 1752. A Veigha dos Muíños agocha un tesouro prezado, un conxunto dunha media ducia de muíños de río na marxe esquerda do río Lérez, afastados da canle fluvial, que moían coa auga da presa de Porriñeiras: ordeados segundo a dirección da corrente son o muíño do Santés, o muíño dos Ranchelos, os muíños da Serra ou Serra de Rosende, o muíño de Figheiroa IV, o muíño dos Netos e o muíño do Coxo.

Comezamos a nosa visita á orde inversa, é dicir, polo muíño do Coxo. É un muíño de cubo, de paredes de cachotería, e cuberta a dúas aguas. É dunha moa.

Continuamos cara o muíño dos Netos, muíño de canle, con paredes de cachotería, cuberta a dúas augas con tella común. É dunha moa. Xa aparece consignado no Catastro de la Ensenada, de 1752.

Muiño dos Netos

A seguir os Muíños da Serra / Serra de Rosende. É un conxunto formado por muíño de dorna e aserradoiro hidráulico, de paredes de cachotería, e cuberta a dúas augas. Moian co "peso da auga". Actualmente é o que se atopa en peor estado de conservación, só quedan un par de paredes en pé e no seu interior medraron árbores e silveiras.
Visitaramos a Veigha dos Muíños co gallo do VI Roteiro Sarmento, organizado pola Asociación Ecoloxista e Cultural da Terra de Montes “Verbo Xido” aló por Decembro de 2007, hai 5 anos. É alucinante comprobar como nese espazo de tempo o estado de ruina avanzou: daquela puideramos acceder ao interior desta construción e ver o sistema de turbinas do muíño de dorna, unha tipoloxía de muíño de río das menos comúns, o pasado domingo as silveiras e o mato impediron tal visita. Unha verdadeira mágoa!
Cómpre dicir que o Roteiro Sarmento foi deseñado no ano 2002 para honrar a memoria do frade polo compañeiro Carlos Solla seguindo os lugares de Cerdedo que percorreu Frei Martiño Sarmiento nas súas visitas, e naquel ano celebrouse a primeira edición, co apoio de Verbo Xido. Neste ano 2012, que xa está a rematar estes días, celébranse pois os dez anos deste interesante itinerario cultural: Que sexan moitos anos máis!

Muíños da serra / Serra de Rosende

Seguindo presa de Porriñeiras arriba, está o muíño dos Ranchelos. Polo seu tamaño e tipo de construción, pequena, estreita e alongada, e de altura baixa, semella a vivenda dun hobbit. O muíño dos Ranchelos son dous muíños apegados, de paredes de cachotería, e cuberta a dúas augas, con tella plana. Cada muíño ten cadansúa moa. Son muíños de canle. Muíños de herdeiros de Cerdedo.

Muiño dos Ranchelos

Continuamos pola beira esquerda da presa ata chegar a un lugar fermosísimo, o comezo da presa de Porriñeiras, que colle a súa auga do río Lérez. O río flúe veloz neste punto e a frondosidade da vexetación é prodixiosa, todo nese lugar rezuma vida. Unha delicatessen para os sentidos.

Río Lérez: comezo da presa de Porriñeiras

Río Lérez

Desde alí desandamos o camiño, seguindo o curso da presa, para visitar o Muíño do Santés, construción de gran porte, polo tamaño equivale a unha casa xeitosa.

Muíño do Santés. 

Obsérvese o detalle dos maineis na parte superior das ventás.

É un muíño de dorna, con paredes de cachotería, cuberta a dúas augas, con tella común. De dúas moas, e rodicios-turbina de madeira. É muíño de maquía de Cerdedo. Ten inscritos na porta dous calvarios, un enriba doutro, e na xamba duhna ventá unha cruz. Este muíño aparece citado en Muíños de río nas terras de Pontevedra, de Ramiro Barros Justo (1997), con media ducia de ilustracións de gran calidade e precisión.

Cruz na xamba dunha ventá
do muíño do Santés

Actualmente da cuberta só quedan algunhas trabes podres, que tarde que logo cairán, e o mecanismo do muiño hai tempo que está no chan. Cumpriría a conservación polo sistema de ruína nobre, retirar as trabes da cuberta que fincan nas paredes e acabarán por tiralas, retirar tamén toda a materia orgánica e o mecanismo caído e apodrecido no tremiñado, e deixar o que se poida, como por exemplo as moas.

Muíño do Santés
e presa de Porriñeiras

Xa  no lusco e fusco, comezamos o camiño de volta á Ponte de Valoutas pola beira esquerda da presa, deixando á nosa dereita o muíño dos Ranchelos, que me agasallou con esta foto.

Muíño dos Ranchelos e presa de Porriñeiras

Máis adiante entrei no muíño de Figheiroa IV (denominación recollida de Cerdedo. Materiais para o estudio da freguesía de San Xoán de Cerdedo, de Carlos Solla). A destacar o tornalumes e a bufarda, que poden ver nas seguintes dúas fotos.

Tornalumes no interior do muíño de Figheiroa IV

Bufarda no muíño de Figheiroa IV

Este muíño tamén hai tempo que non moe, e a proba deste abandono é a seguinte foto, na que se aprecian anacos de tella caídos da cuberta, o taboado apodrecido da caixa da fariña, e penso que tamén a moa.

Interior do muíño de Figheiroa IV

De aquí xa non nos detivemos máis ata a Ponte Valoutas. Xa era noite, para mostra esta foto do río Lérez e as suas ribeiras. A xornada rematou cun refrixerio e parrafada no Meu Lar de Cerdedo, logo da que voltamos a Pontevedra en coche. Permanezcan atent@s ás novas aventuras de Capitán Gosende!!

Río Lérez

Nota: A información sobre o conxunto da Veigha dos Muiños está recollida en Cerdedo. Materiais para o estudo da freguesía de San Xoán de Cerdedo. Inventario xeral, de Calros Solla. Ensaio publicado no ano 2002 por Ediciones Cardeñoso

Se cañoto de moi aghirrara xaveca...

O meu avó paterno foi canteiro. Como moitos canteiros da Terra de Montes gañou a vida en moitos lugares, algúns fóra de esa comarca: entre os lugares nos que traballou está o monte do Seixo, na construción do muro do "pastizal".

O "pastizal" foi feito a mediados do século pasado nas brañas de Xestido, lugar do alto do monte, para levar pacer alí o gando das aldeas da contorna, mais foi un proxecto sen futuro antes de iniciado, pois os aldeanos ben sabían que era moita distancia entre as aldeas e o pasteiro porque o que o gando gañaba alimentándose no monte perdíao de camiño a casa. Por iso, pasado pouco tempo despois de ser creado, a xente deixou de utilizalo, pois non lle resultaba rendible. Para coutar o "pastizal" os canteiros da contorna levantaron un longo valo de pedra, disposto a pinchacarneiro, botando man do material pétreo que abonda neste monte.

Estes últimos dez anos, despois da instalación do parque eólico no Seixo, as pedras do muro do pasteiro veñen sendo expoliadas, cada vez máis aceleradamente e con total impunidade, por persoas que suben ao monte para leva-las e, por poñer un exemplo, emprega-las como decoración en xardíns, mentres a quen compete de velar pola súa conservación non fai nada, ou, o que é peor, fai a "vista gorda". O parque eólico tivo, ao permitir o acceso libre e sen control de vehículos, esta consecuencia negativa para o Seixo, e tamén outras, como o roubo do gando ou que alguén, se lle peta, poida ir ao alto do monte para cambiar o  aceite do seu coche. Cómpre regular esta situación e ademáis restaurar o muro do "pastizal".

Eu hai uns anos no muro do pasteiro, nun tramo ben conservado

Hai cousa de pouco máis dun mes, a piques de entrar no mes de Santos, voltei a subir ao monte do Seixo co compañeiro Carlos Solla nunha das súas visitas guiadas: xa van 2.142 persoas que visitaron esta montaña máxica na súa compañía. Longa vida á Cofradía da Montaña Máxica! Puidemos observar como no último ano desapareceu unha gran cantidade de pedras do valado, principalmente onde a pista principal do parque eólico vai á par deste, entre Chan de Mamas e o Almadraque de Pirocha.

No medio da foto apréciase un tramo onde o muro do pasteiro xa desapareceu

Mirando abraiado a desfeita, pensei no traballo que pasaron meu avó e outros canteiros para facer o muro e dixen para min: "Se o meu avó levantase a cabeza".. que no vervo xido, a fala secreta dos canteiros de Cerdedo, sería "Se cañoto de moi aghirrara xaveca".

Tramo do valo caído, con falta dunha parte das pedras

O Ollo de Boucigha

Penarredonda é un lugar do monte da Cavadosa (parroquia de San Xoan de Cerdedo), que forma parte do monte do Seixo, a "montaña máxica". É unha das trinta estacións míticas que o compañeiro Calros Solla recolleu na súa pescuda polas aldeas da contorna da montaña e en incontables xornadas de camiñada no propio monte. Situado na comarca de Terra de Montes, o monte do Seixo ten a súa superficie repartida por territorios dos concellos pontevedreses de Cerdedo, Forcarei, Cotobade, e A Lama, e do ourensán de Beariz.

Penarredonda é unha peneda que os veciños dos lugares de A Cavadosa e da parroquia de Santiago de Caroi (Cotobade) utilizaban como reloxo solar na súa vida cotiá. Cando o penedo central, co seu perfil en arco, estaba metade en sol, metade en sombra, eran as dez da mañá, momento para facer unha pequena pausa e tomar un taco, e cando quedaba totalmente iluminado polo sol, marcaba o mediodía, momento no que deixaban as tarefas agrícolas para voltar á casa e xantar. 

                                

Video extraído do documentario " O monte do Seixo. A montaña Máxica",

realizado por Serpe Bichoca, e cedido amablemente para este post.

Perto de Penarredonda hai un lugar coñecido como O Ollo de Boucigha, morada dun dos seres míticos do monte do Seixo. Segundo conta Benicio Fortes, do lugar da Cavadosa, informante de Carlos Solla, Boucigha é un anano olláparo sabido. Por unha ofrenda fala sobre o porvir. Hai que convocalo dicindo as seguintes palabras  "Boucigha, ves o ou vou", pois só atende a esa pregunta, e el contesta " Vou, pero tes me que dar a cambio tabaco". A xente seica lle consultaba sobre negocios importantes, como por exemplo a compra- venda de gando ou de leiras, ou tamén acodían a este oráculo mulleres casadeiras que querían saber se facían a escolla acaída para se casar.

Boucigha, segundo ilustración de Paco Sutil,
 incluída en "Almanaque de Encantos.Mitoloxía da Terra de Cerdedo",
"Monte do Seixo. Reivindicación da Montaña Máxica" e "Monte do Seixo. O santuario perdido dos celtas", 
publicacións de Calros Solla.

O pobo chama ollos de Boucigha a unhas pedriñas redondas, esburacadas, mesmo ocas, as máis delas castrexas fusaiolas. As ditas pedras fornecen a habelencia. O ollo de Boucigha é a pedra da sabedoría, polo que os estudantes e a xente de ciencia a teñen por potente talismán (Carlos Solla, "Monte do Seixo. O santuario perdido dos celtas").

Imaxe dunha fusaiola extraída da web do Museo de Vigo 

( http://museodevigo.org/ca_hierro_gal.php )